Europejski Trybunał Praw Człowieka w wyroku z 3.09.2026 r. w sprawie I.W. przeciwko Polsce, skarga nr 17271/21, stwierdził naruszenie art. 6 § 1 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, czyli prawa do rzetelnego procesu sądowego. Sprawa dotyczyła odmowy zwolnienia skarżącej od opłaty sądowej, co w praktyce doprowadziło do tego, że jej pozew cywilny nigdy nie został merytorycznie rozpoznany.
Czego dotyczyła sprawa?
Skarżąca wniosła do sądu cywilnego pozew przeciwko byłemu pracodawcy. Domagała się 250.000 zł zadośćuczynienia oraz przeprosin w związku ze szkodą, której — jak twierdziła — doznała wskutek wieloletniego mobbingu w miejscu pracy i wynikającej z tego niezdolności do pracy. Jednocześnie złożyła wniosek o ustanowienie pełnomocnika z urzędu oraz o zwolnienie od opłaty sądowej, która wynosiła 12.500 zł.
We wniosku wskazała, że nie osiąga dochodu, ma zadłużenie w wysokości około 70.000 zł, jest osobą bezrobotną i nie ma prawa do zasiłku dla bezrobotnych. Sąd krajowy wezwał ją do przedstawienia dodatkowych informacji dotyczących sytuacji finansowej, w tym do wyjaśnienia, czy otrzymała wcześniej kwotę 45.000 zł zasądzoną w innym postępowaniu przeciwko temu samemu pracodawcy.
Skarżąca wyjaśniła, że otrzymaną kwotę przeznaczyła na spłatę części zadłużenia. Wskazała również, że utrzymuje się ze stypendium w wysokości 700 zł miesięcznie, okazjonalnych pożyczek oraz pomocy rodziny. Mimo tego sąd krajowy odmówił jej zwolnienia od kosztów, uznając, że nie wykazała w sposób wystarczający swojej sytuacji finansowej.
Sąd uznał także, że skarżąca powinna była zachować część wcześniej otrzymanej kwoty 45.000 zł na opłatę sądową. W konsekwencji, po nieuwzględnieniu zażalenia, jej pozew został zwrócony jako nieopłacony.
Stanowisko Trybunału
Trybunał przypomniał, że prawo dostępu do sądu jest jednym z elementów prawa do rzetelnego procesu. Ograniczenia finansowe, takie jak obowiązek uiszczenia opłaty sądowej, nie są same w sobie sprzeczne z Konwencją. Muszą jednak pozostawać proporcjonalne i nie mogą prowadzić do pozbawienia jednostki realnej możliwości rozpoznania jej sprawy przez sąd.
W tej sprawie ETPC uznał, że polski sąd nie zachował właściwej równowagi między interesem państwa w pobieraniu opłat sądowych a interesem skarżącej w uzyskaniu dostępu do sądu. Trybunał zwrócił uwagę, że w aktach znajdowały się oficjalne dokumenty potwierdzające trudną sytuację skarżącej: korzystanie ze świadczeń socjalnych, znaczne zadłużenie oraz postępowania egzekucyjne, w tym takie, które zostały umorzone z powodu braku realnych szans na wyegzekwowanie należności. Sąd krajowy nie nadał tym okolicznościom odpowiedniej wagi i nie wyjaśnił, dlaczego pomija dokumenty je potwierdzające.
Trybunał nie zgodził się również z założeniem, że skarżąca powinna była zachować znaczną część wcześniej otrzymanej kwoty na przyszłą opłatę sądową. ETPC wskazał, że kwota 45.000 zł była jej jedynym istotnym składnikiem majątkowym, a przeznaczenie jej na spłatę narosłych długów i zabezpieczenie podstawowych potrzeb życiowych było racjonalne. Nie można było rozsądnie oczekiwać, że skarżąca zamiast regulować zadłużenie lub zapewnić sobie środki utrzymania, przeznaczy znaczną część tej kwoty na opłatę sądową.
ETPC skrytykował także oparcie oceny sytuacji skarżącej na jej hipotetycznej zdolności do podjęcia pracy lub uzyskania innych świadczeń. Zdaniem Trybunału sądy krajowe powinny oceniać realną, aktualną sytuację strony, a nie opierać się przede wszystkim na założeniach dotyczących potencjalnych możliwości zarobkowych.
Ważne było również to, że polski sąd mógł zastosować mniej dolegliwe rozwiązanie, na przykład częściowe zwolnienie od opłaty. Nie skorzystał jednak z tej możliwości. W efekcie pozew został zwrócony już na wstępnym etapie postępowania, a jego zasadność nigdy nie została zbadana.
Naruszenie prawa dostępu do sądu
Trybunał podkreślił, że ograniczenia czysto finansowe, niezwiązane z oceną szans powodzenia sprawy, powinny podlegać szczególnie starannej kontroli z punktu widzenia prawa do sądu. W tej sprawie odmowa zwolnienia od opłaty sądowej naruszyła samą istotę prawa skarżącej do dostępu do sądu.
W konsekwencji ETPC jednomyślnie stwierdził naruszenie art. 6 § 1 Konwencji i zasądził na rzecz skarżącej 7.800 euro tytułem zadośćuczynienia za krzywdę niemajątkową.
Dlaczego ten wyrok jest ważny?
Wyrok ma znaczenie praktyczne dla wszystkich osób, które z powodu trudnej sytuacji finansowej ubiegają się o zwolnienie od kosztów sądowych. Pokazuje, że sądy krajowe nie mogą oceniać takich wniosków w sposób automatyczny, formalistyczny ani oparty na przypuszczeniach. Muszą rzetelnie zbadać rzeczywistą sytuację majątkową strony, w szczególności dokumenty potwierdzające brak dochodu, zadłużenie, egzekucje komornicze, korzystanie z pomocy społecznej czy brak realnej możliwości poniesienia opłaty.
Wyrok przypomina również, że obowiązek uiszczenia opłaty sądowej nie może stać się barierą uniemożliwiającą rozpoznanie sprawy przez sąd. Państwo ma prawo pobierać opłaty, ale nie może robić tego w sposób prowadzący do faktycznego zamknięcia drogi sądowej osobie, która nie jest w stanie ich ponieść.
Sprawa I.W. przeciwko Polsce jest kolejnym przykładem, że Europejski Trybunał Praw Człowieka realnie kontroluje nie tylko treść rozstrzygnięć sądów krajowych, ale także praktyczne skutki decyzji proceduralnych. Odmowa zwolnienia od kosztów może wydawać się rozstrzygnięciem technicznym, lecz w konkretnych okolicznościach może przesądzić o tym, czy obywatel w ogóle uzyska dostęp do wymiaru sprawiedliwości.
👉 Link do pełnej treści wyroku
